محيط زيست و بهينه سازي مصرف انرژي

 

نفت خام، تركيبي از مواد شيميايي مختلف است كه هر يك به تنهايي، آلاينده مهمي به شمار مي آيند. هيدروكربورهاي سبك و سنگين، مواد حلقوي (مانند بنزين، تولوئن و غيره) فلزات سنگين (مانند نيكل و واناديم و كبالت)، عوامل گوگردي (مانند هيدروژن سولفوره و مركاپتان ها) و غيره از آن جمله اند. با اين همه صنايع نفت ايران هماهنگ با فناوري هاي زمانه، نسبت به كاهش آلاينده هاي موجود در فراورده هاي نفتي اقدام و سعي نموده است كه فراورده هاي نفتي كشور را در حد استانداردهاي قابل قبول جهاني عرضه نمايد. علاوه بر اين در زمينه فعاليتهاي زيست محيطي در كشور نيز در پاره اي از موارد پيشگام بوده است. به ويژه در سه سال اخير به شهادت همه دوستداران طبيعت و محيط زيست، مقوله محيط زيست را به همراه پذيرش هزينه هاي قابل توجه آن در زمره فعاليتهاي اصلي خود منظور كرده و به اقدامات گسترده اي مبادرت ورزيده است. البته بايد توجه داشت كه فعاليت هايي كه منجر به صرفه جويي و بهينه سازي در مصرف انرژي مي شود به طور طبيعي داراي آثار مثبت زيست محيطي است

آلودگي محيط زيست ناشي از فعاليت هاي متنوع انساني است. در اين ميان سوخت فسيلي از جمله مهمترين عوامل ايجاد آلودگي هاي وسيع محيط زيست است. از آنجا كه بخش انرژي هم توليد كننده و هم مصرف كننده عمده انرژي به شمار مي آيد، ضرورت توجه اين بخش به حفاظت محيط زيست واجد اهميت غيرقابل انكار است. به همين سبب وزرات نفت در سه سال اخير عمليات گسترده اي در اين زمينه داشته كه در اينجا به مهمترين اقدام ها و سياستهاي ناظر بر حفاظت از محيط زيست اشاره مي شود

تشكيل سازمان بهينه سازي مصرف سوخت كشور

بنزين بدون سرب

كاهش گوگرد نفت گاز وسايل نقليه همگاني

گسترش استفاده از گاز طبيعي در شهرها و صنايع

ارتقاي بازدهي سوخت موتورهاي بنزيني و ديزلي

همياري در توسعه اتوبوسراني

ساخت نفتكش دوجداره 

ايجاد تسهيلات سيار فرآورش نفت خام 

جلوگيري از سوزاندن گازهاي همراه نفت 
اجراي طرح ها و مطالعات زيست محيطي 
صرفه جويي و مديريت بهينه مصرف سوخت 
آموزش مديران انرژي 
تدوين استانداردها و معيار مصرف انرژي 
برق دار كردن چاه هاي آب 
عملكرد طرحهاي مرتبط با بهينه سازي مصرف سوخت كشور 

تشكيل سازمان بهينه سازي مصرف سوخت كشور

اين سازمان در سال 1379 در وزرات نفت تشكيل و مسووليت اصلي آن تلاش براي بهينه سازي مصرف سوخت كشور با اولويت كمك در بهينه سازي مصرف سوخت خودروهاي توليدي جديد و خودروهاي موجود، بهينه سازي مصرف سوخت در بخاري ها و مشعل ها و نيز بهينه سازي مصرف سوخت در ساختمان ها است. همچنين توسعه استفاده از گاز فشرده طبيعي در دستور كار اين سازمان قرار دارد. با تشكيل اين سازمان به  عنوان مسوول اصلي بهينه سازي در وزارت نفت، در بودجـــه سال 1380 اعتبارات مناسبي در قالب تبصره 29 براي اين منظور پيشنهاد و به تصويب رسيد.

بنزين بدون سرب

در راستاي اجراي مصوبه 16104/22533 مورخ 21/2/79 هيات محترم دولت به منظور كاهش آلودگي هواي تهران، تدابير لازم جهت افزايش توليد بنزين موتور بدون سرب توسط پالايشگاه هاي اراك و تهران صورت گرفت و در اين ارتباط براساس برنامه ريزي هاي انجام شده توسط شركت ملي پخش فراورده هاي نفتي ايران، متجاوز از 60 جايگاه عرضه بنزين موتور در سطح تهران منحصراً به عرضه بنزين بدون سرب تخصيص داده شده است. از ديگر موارد قابل ذكر، آماده سازي پالايشگاه ها در سال 1379 جهت توليد بنزين بدون سرب با استفاده از"MTBE" به منظور عرضه آن در سراسر كشور طي سال 1380 را مي توان نام برد.

كاهش گوگرد نفت گاز وسايل نقليه همگاني

به منظور كاهش آلودگي هواي تهران از اوايل خردادماه 79 ، نفت گاز مصرفي شركت واحد اتوبوس راني تهران و ميني بوس راني تابع آن از نوع نفت گاز كم گوگرد و در حد استاندارد اروپايي (باحدود500PPM) تامين مي شود.طبق استاندارد ملي ميزان گوگرد نفت گاز در حدود 1000PPMاست.

باتوجه به وجود منابع غني گاز در كشور و براساس اصل توسعه پايدار و استفاده بهينه از منابع نفت خام كشور و همچنين به منظور كاهش آلودگي هواي شهرها درصد استفاده از گاز در سبد مصرف انرژي فزوني يافته است و اين روند ادامه خواهد يافت. براساس گزارش تا پايان سال 1379، با نصب حدود 6/1 ميليون انشعاب جــــديد تعداد 346 شهر كشور با جمعيتي حدود 30 ميليون نفر تحت پوشش شبكه هاي گاز شهري قرار گرفته اند. همچنين تعداد 35 نيروگاه و 1800 واحد صنعتي ديگر از نعمت گاز برخوردار شده اند

همكاري با صنايع خودروسازي و همياري با آنها براي ارتفاي بازدهي سوخت در موتورهاي بنزيني و ديزلي نيز به عنوان عامل مهم در كاهش سوخت و بهبود محيط زيست در دستور كار وزارت نفت قرار دارد
وزارت نفت در سالهاي 77، 78 و 79 به ترتيب حدود 247 ، 454 و 25 ميليارد ريال از محل عوارض فروش فراورده ها در اختيار وزارت كشور قرار داده است تا براي توسعه اتوبوس راني و حمل و نقل عمومي در تهران و شهرهاي بزرگ به مصرف برساند
در سال گذشته ساخت 10 فروند نفتكش پهن پيكر دوجداره سازگار با محيط زيست براي ناوگان شركت ملي نفتكش ايران سفارش داده شده كه در حال ساخت است
منابع سرمايه گذاري در ايجاد تسهيلات سيار فراورش نفت خام به منظور جلوگيري از آلودگي محيط زيست با هزينه بيش از ده ميليارد ريال تامين شده است. اين اقدام، مشكلات زيست محيطي را در مرحله به مدار درآوردن چاههاي جديد حفاري شده مرتفع خواهد ساخت
جلوگيري از سوزاندن گازهاي همراه نفت كه عموماً داراي ميعانات گازي با ارزش نيز هستند در دستور كار وزارت نفت قرار دارد، از جمله مقدمات اجراي طرح آماك و به طور كلي طرح جلوگيري كامل از سوزاندن گازهاي همراه نفت"No Flare"  كه اجراي كامل آن در برنامه سوم انجام خواهد گرفت تاثير قابل ملاحظه يي در بهبود وضعيت محيط زيست مناطق نفت خيز خواهد داشت

شركت ملي پالايش و پخش فراورده هاي نفتي در سالهاي اخير در ارتباط با انجام مطالعات زيست محيطي مرتبط با تاسيسات پالايشي بسيار فعال بوده است. اخيراً براساس اصل پنجاهم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، در اين شركت نيز واحدي تحت عنوان امور بررسي و برنامه ريزي حفاظت محيط زيست ايجاد گرديده كه كليه امور مربوط به حفاظت محيط زيست شركت و شركت هاي زير مجموعه را به طور متمركز مديريت و برنامه ريزي مي نمايد.

اين شركت مجموع مسايل زيست محيطي پالايشگاه هاي كشور را در 38 مبحث مطالعاتي جهت بررسي و تدوين سياست هاي لازم ارايه نموده است.

شركت هاي پالايشي براي دريافت گواهي نامه زيست محيطي ايزو14001 اقدام نموده، به طوري كه هم اكنون پالايشگاه هاي اراك – اصفهان – بندرعباس – تبريز – تهران – شيراز و كرمانشاه موفق به اخذ گواهي نامه مذكور گرديده اند.

در حال حاضر فضاي سبز ايجاد شده در تاسيسات زيرمجموعه اين شركت بالغ بر 840 هكتار مي باشد. ضمناً پيش بيني هاي لازم جهت افزايش فضاي سبز به ميزان 304 هكتار (براساس استانداردهاي مصوب شركت ملي پالايش و پخش به ميزان 20 درصد وسعت تاسيسات پالايشي و 10 درصد ساير تاسيسات) به عمل آمده است.

افزون بر اين شركت ملي صنايع پتروشيمي براي حفاظت از محيط زيست اقدام هاي زير را در مجتمع هاي پتروشيمي به انجام رسانده است: 

كمينه سازي ضايعات، اعم از ضايعات توليدي و فاضلابها
   و كنترل آلاينده هاي هوا  “Monitoring” پايش
ايجاد نظام مديريت پسماندها با تاكيد بر بازيافت مواد ارزشمند
جايگزيني مواد مخرب لايه ازون با مواد مناسب
استقرار سيستم مديريت زيست محيطي و دريافت گواهينامه هاي زيست محيطي

مميزي انرژي و محيط زيست و كاهش اتلاف انرژي و منابع طبيعي

گسترش فضاي سبز

انتخاب فرايندهاي سازگار با محيط زيست در طرحهاي توسعه يي
به طور خلاصه پروژه هاي انجام شده زيست محيطي در شركت ملي صنايع پتروشيمي در سالهاي 79-76، 147 فقره بوده است. در اين ميان در سال 1378 طرح ارزيابي اثرات زيست محيطي در مناطق ويژه ماهشهر و عسلويه نيز انجام شد و مجتمع هاي اصفهان، اراك و تبريز و خراسان و اروميه موفق به اخذ گواهينامه (ايزو 14001) شدند. در سال 1377 نيز پتروشيمي اصفهان به عنوان (صنعت سبز) انتخاب شد و در سال 1378 پتروشيمي اراك و شيــــراز نـــــيز به ترتــــيب به عنوان : ( صنعت سبز) و (صنعت پاك) انتخاب شدند.
طي سال هاي 79-1376 مصرف انواع فراورده هاي نفتي شامل نفت سفيد، نفت گاز و نفت كوره بر اثر جايگزيني گاز طبيعي و همچنين با اعمال سياست هاي تغيير الگوي مصرف و صرفه جويي به طور نسبي مهار گرديد، ليكن مصرف بنزين موتور همچنان به دليل گسترش عرضه خودرو با فن آوري نامناسب و ارزان بودن نرخ آن، روند فزاينده اي داشته و مصرف گاز مايع نيز علي رغم اعمال كنترل هاي لازم در بخش مصارف خانگي و صنعتي به دليل گازسوز كردن خودروهاي سواري از رشد مثبت برخوردار بوده است. آهنگ رشد مصرف فراورده هاي عمده نفتي طي سال هاي 79-1376 درحدود 5/0 درصد بوده كه بيشترين ضريب رشد مربوط به گاز مايع (6 درصد) و بنزين موتور (8/6 درصد) و كمترين آن مربوط به نفت گاز (2/1درصد) مي باشد، ليكن فراورده هاي نفت سفيد و نفت كوره از ضريب رشد منفي برخوردار بوده است. همچنين مصرف فراورده هاي نفتي در سال 1379 نسبت به سال 1378 از ضريب رشد بالايي در حد 7/5 درصد برخوردار بوده است
موسسه مطالعات بين المللي انرژي براساس مفاد آيين نامه اجرايي رديف 9 بند (و) تبصره 19 قانون برنامه پنج ساله دوم توسعه كشور، از شهريور ماه 76 اقدام به آموزش مديران انرژي صنايع مختلف در سطح كشور كرده است. در نتيجه از شهريور 76 تا پايان اسفندماه 1378 در مجموع 26 دوره آموزش دو هفته يي رايگان براي 545 نفر از مديران انرژي جذب شده از صنايع مختلف كشور برگزار شده است. افزون بر اين به منظور بهره گيري از اقدام هاي مـديران انــــــرژي، ايـــن موسسه 13 همايش يك يا دو روزه براي 288 نفر از مديران انرژي آموزش ديده برگزار كــرده است. همچـــنين اين موسسه به درخواست مسولان صنايع مختلف در سال هاي 76 و 77 و 78 چندين دوره حساس سازي يك يا دو روزه نيز در صنايع مختلف از جمله در مناطق نفت خيز جنوب، صنايع شيميايي پارچين، شركت ملي گاز ايران، شركت الياف و شركت صنايع شير ايران برگزار كرده است 

باتوجه به آيين نامه اجرايي رديف 9 بند (و) تبصره 19 قانون برنامه پنج ساله دوم، مطالعه معيارهاي مصرف انرژي در موسسه مطالعات بين المللي انرژي آغاز شد. هدف از اين مطالعه ارايه راه حل هايي است كه مصرف سوخت را بدون آنكه در روند توسعه صنعتي و سطح رفاهي جامعه تغييري ايجاد كند به سطح متداول جهان صنعتي برساند.

سرفصل هاي اين مطالعه كه در سال 1378 به پايان رسيد عبارتند از :

فرآيندها و عمليات توليدي انرژي بر

ماشين آلات و سيستم هاي انرژي بر
: دراين مطالعه موارد زير مورد توجه قرار گرفته است
فرآيندهاي صنايع شامل مطالعات فرآيند توليد گاز مايع، توليد فرآورده هاي ميان تقطير، توليد نفت كوره، توليد قير و روغن موتور، گوگرد، مواد لاستيكي، كود شيميايي، مواد پليمري، مواد آرومايتك، اتان، پروپان، بوتان و پنتان
مطالعات انرژي بري ماشين آلات صنعتي شامل مشعل ها، كوره هاي صنعتي، ديگ هاي بخار، توربين هاي گازي، موتور توربوكمپرسورها، توربوپمپ ها
تدوين استانداردها و مشخصات فني انرژي بري شامل بخاري دستي و نفتي و خوراك پزي دستي و نفتي، بخاري نفتي دودكش دار، اجاق خوراك پزي، آبگرمكن مخزن دار نفتي، آبگرمكن مخزن دار گازي، آبگرمكن ديواري، شوفاژ كوره اي چدني با مخزن دو جداره، شوفاژ پكيج و شوفاژ ديواري گازسوز
شركت ملي صنايع پتروشيمي با اجراي طرح هايي در زمينه انرژي مانند مميزي انرژي، كاهش تلفات و كاهش ضايعات، آموزش و تدوين برنامه هاي جامع مديريت انرژي در سال هاي مورد گزارش موفق شد ميزان مصرف انرژي را كاهش دهد
تنها در سال 1379 براساس آمار و ارقام محاسبه شده شدت مصرف انرژي در مجتمع هاي توليدي حدود 10 درصد نسبت به سال 1378 كاهش يافت
ميزان كاهش مصرف حامل هاي انرژي طي سال 79 بالغ بر 375 ميليون مترمكعب گاز به ارزش تقريبي 10 ميليون دلار بوده است

براساس سياست صرفه جويي در مصرف سوخت و برق دار كردن موتور تلمبه هاي چاه هاي آب كشـاورزي طبـــــق بند (ج) تبصره 27 قانون بودجه سال 1378 و بند (ه) تبصره 27 قانون بودجه سال 1379 مبلغ 180 ميليارد ريال اعتبار به صورت سالانه تامين و از اين طريق با پرداخت سود تسهيلات بانكي براي برق دار كردن چاه هاي آب كشاورزي از طريق بانك كشاورزي وام در اختيار كشاورزان قرار گرفته به طوري كه در سال هاي 1378 و 79 جمعاً حدود 12000 حلقه چاه برق دار گرديده است.

الف – گازسوز كردن خودروهاي جمعي

اين طرح در سه مرحله جهت تبديل سوخت خودروهاي كشور به گاز طبيعي فشرده (CNG) اجرا خواهد شد كه شامل مراحل زير مي باشد:

       1-  گاز سوز كردن 40 هزار دستگاه خودرو سنگين درون شهري

       2-  گاز سوز كردن خودروهاي سنگين و اتوبوسهاي بين شهري

       3-  گاز سوز كردن خودروهاي سبك و اتوبوسهاي بين شهري

در مرحله اول طرح، تبديل سوخت 40 هزار دستگاه خودرو شامل 15 هزار دستگاه اتوبوس و 25 هزار دستگاه ميني بوس در 15 شهر مهم كشور برنامه ريزي شده است. اعتبار اين مرحله 257 ميليون دلار ارز و 460 ميليارد ريال مي باشد كه احداث 42 جايگاه تحويل گاز طبيعي فشرده با ظرفيت 5 هزار 460 ميليارد ريال گاز در ساعت پيش بيني شده است. سرمايه گذاري مورد نياز طرح طي سالهاي 1380 و 1381 انجام خواهد شد و از ابتداي سال1382اولين جايگاه سوختگيري با8 كمپرسور و پس از آن هر دو ماه يكبار يك ايستگاه حداكثر به بهره برداري خواهد رسيد.

از آنجايي كه طرح گازسوز كردن خودروها با ارايه يك برنامه جامع در زمينه امكان تامين سوخت، تركيب خودروهاي كشور، امكان تبديل خودروها از نظر فني و اقتصادي و ابعاد زيست محيطي و استانداردهاي جهاني و ساير موارد در كليه بخشهاي حمل و نقل مسافر و بار در شهرها و بين شهرها مورد مطالعه قرار خواهد گرفت، مراحل دوم و سوم طرح پس از ارايه نتايج مطالعه كه پيش بيني مي شود حدود 8 ماه به طول انجام، اجرا خواهد شد. همچنين مذاكراتي نيز با شركت ايران خودرو در خصوص مطالعه و طراحي موتورهاي Dual Fuels  در موتورهاي OM-314 و  OM-355 كه در ميني بوسها و اتوبوسها، خصوصاً بين شهري كاربرد خواهد داشت، انجام شده و در مرحله انعقاد قرارداد است.

ب – طرح يارانه سود تسهيلات براي افزايش بازده انرژي

اين طرح براساس تبصره 27 قانون بودجه سال 1379 كل كشور از محل بهينه سازي مصرف انرژي با 3 پروژه و اعتباري معادل 35381 ميليون ريال ذيربط اجرا خواهد شد.

براساس آيين نامه اجرايي اين تبصره كميته اي توسط دستگاه اجرايي ذيربط متشكل از نمايندگان وزارت نفت، نيرو، سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور، جامعه مهندسان مشاور و دستگاه اجرايي مرتبط تشكيل و طرحهاي رسيده را مورد بررسي و تصويب قرار خواهند داد.

اين كميته در سال 1379 تشكيل شد و در خصوص پروژه هاي طرح، تصميماتي به اين شرح اتخاذ كرد :

     1-  يارانه سود تسهيلات شركت راه آهن شهري تهران و حومه

باتوجه به صرفه جويي انرژي ناشي از انتقال مسافر در خطوط مورد بهره برداري شركت راه آهن شهري تهران و حومه (مترو) در مقايسه با ساير سيستمهاي حمل و نقل و براساس تصميمات كميته مذكور پرداخت جمعاً 10 ميليارد ريال از اعتبارات طرح، جهت بازپرداخت سود وامهاي دريافتي مورد موافقت قرار گرفت و پس از امضا تفاهم نامه و طي مراحل قانوني بخشي از مبلغ مصوب به مترو پرداخت و مابقي نيز در مهلت مقرر پرداخت خواهد شد.

     2-  يارانه سود تسهيلات براي خريد اتوبوسهاي بين شهري

از آنجاييكه سازمان حمل و نقل بين شهري (مسافري)، تسهيلات لازم را از سيستم بانكي جهت خريد اتوبوس و واگذاري آن به متقاضيان بخش خصوصي دريافت مي كند، پيشنهاد شد بخشي از سود تسهيلات دريافتي با توجه به كاهش مصرف انرژي ناشي از نوسازي ناوگان اتوبوسهاي بين شهري از محل اعتبارات اين طرح پرداخت شود كه اين موضوع نيز در كميته مذكور مطرح و تا مبلغ معادل 20 ميليارد ريال مورد تصويب قرار گرفت و پس از امضا تفاهم نامه در خصوص چگونگي پرداخت مبلغ مزبور به سازمان حمل و نقل و پايانه هاي كشور اختصاص خواهد يافت.

ج – طرح فناوري هاي صرفه جويي انرژي

اين طرح شامل 6 پروژه در زمينه هاي مطالعه و توسعه سيستم هاي صرفه جويي انرژي در بخش هاي مصرف مي باشد كه موضوعات ذيل در قالب اين پروژه ها در دست مطالعه مي باشد :

      1-  مطالعه كمك به اصلاح فناوري هاي صنعتي براي كاهش شدت انرژي

اين پروژه شامل مميزي انرژي در 40 واحد صنعتي گروه هاي مختلف صنعت نظير صنايع نفت و گاز و پتروشيمي، نيروگاه ها، فلزات اساسي، كاني هاي غيرفلزي، صنايع غذايي و صنايع چوب و كاغذ و همچنين طراحي و توسعه مدل هاي بهينه سازي انرژي جهت تحليل ارتباط انرژي و صنعت خواهد بود.

طراحي مدلهاي انرژي شامل مدل انرژي و صنعت و تهيه جداول داده و ستانده، مدل بخش صنعت و مدل واحد صنعتي در سه گروه كاري است.

      2-  پروژه مطالعه و توسعه سيستمها و ابزارهاي صرفه جويي در بخش خانگي، ساختمان و مسكن

در اين پروژه طراحي آزمايشگاه ملي وسايل خانگي نفت و گاز سوز حداكثر طي 6 ماهه آينده، بررسي اقتصادي و فني استفاده از گاز طبيعي در مصارف سرمايشي و بررسي فني و اقتصادي استفاده از پنجره هاي دوجداره و عايق بندي در ساختمانها در دست اجرا است كه نتايج آنها تا پايان شهريور ماه سالجاري ارايه خواهد شد.

      3-  پروژه ايجاد و توسعه سيستم اطلاعات انرژي

در اين پروژه، طراحي و بروز نمودن سيستم اطلاعات انرژي شامل شاخصها كلان اقتصادي، تقاضاي انرژي در بخشهاي مختلف مصرف، عرضه انرژي و قيمت گذاري لحاظ شده است. همچنين در قالب اين پروژه تهيه ترازنامه انرژي طي سالهاي 1378-1373 بصورت ماتريسي از سيستمهاي مختلف عرضه انرژي شامل انرژي در دست اجرا است كه نتايج آن تا پايان خرداد ماه سالجاري ظاهر خواهد شد.

      4-  تعيين استاندارد تجهيزات، فرايندها و سيستمهاي مصرف كننده بخش سوخت و احتراق

در اين پروژه، مميزي انرژي بخش خانگي شامل تجهيزات خانگي و ساختمان و مسكن در اقليمهاي مختلف كشور و همچنين بهينه سازي لوازم و تجهيزات خانگي پيشنهاد استاندارد انرژي بري تجهيزات خانگي و ارايه راهكارهاي علمي جهت دستيابي به الگوي مصرف انرژي است. پيش بيني مي شود كه نتايج پروژه تا پايان سال جاري ارايه شود.

      5-  تنظيم رايگان موتور اتومبيلهاي سواري و ارايه كارت سبز

اين پروژه با هدف كاهش سرعت خودروها از طريق معاينه فني و ارايه كارت سوخت اجرا مي شود. در اين پروژه، تجهيز مراكز معاينه فني خودرو و جايگاههاي سوختگيري به سيستمهاي ثبت خودكار و كنترل هوشمند پيش بيني شده است. پروژه مذكور در حال حاضر در دست مطالعه است و مراحل اجرايي آن پس از فاز مطالعاتي آغاز خواهد شد.